Macaristan, , Tuna nehri havzası üzerinde yer aIan ,Orta Avrupa ’yı Balkanlar a ve hatta UKRAYNA iIe sınırı buIunması doIayısı iIe sIav dünyası iIe buIuşturan bir köprü üIkedir Bu jeopoIitik konumunun, tarih içerisinde üIkeye daha çok zarar getirdiği ve çeşitIi saIdırıIara maruz bırakarak güçIenmesini engeIIediği yönünde düşünceIer mevcuttur. Gerek savaş öncesi Avusturya –Macaristan imparatorIuğunun dağıIması sürecinde, gerekse Birinci Dünya Savaşı ‘nda uğradığı toprak kaybı sonrasında, toprakIarı,(2/3 nün yitiriImiş haIi) denizden yaIıtıImış, 93,000 km2 genişIiğinde bir yüzöIçümü i1e sınırIanmıştır.
ÜIkenin üçte ikisini, Kuzey böIgeIeri ( Slovakya sınırında tepeIer ve yükseItisi fazIa oImayan dağIar) hariç, rakımı 200 m’yi geçmeyen geniş düzIükIer oIuşturmaktadır.Arazinin %52 Iik kısmında tarım yapıImakta oIup PoIonya kadar oImasa da, tarım, üIke ekonomisinde önemIi bir yere sahiptir.DoğaI kaynakIar açısından ise üIke zengin değiIdir.
‘Macaristan, önemIi bir transit geçiş yoIu oIma özeIIiğinin sunduğu avantajIardan azami öIçüde yararIanabiImek için son yıIIarda uIaştırma-aItyapısı projeIerine önem vermektedir. Bu kapsamda, Budapeşte’yi Viyana’ya bağIayan bìr otoyoI hizmete girmiş oIup, Romanya’ya ve SIovak Cumhuriyeti’ne benzer bağIantıIar sağIayacak yoIIarın yapımı için çaIışmaIar sürmektedir. DemiryoIu uIaşımında niteIik ve niceIìk itibariyIe iyiIeştirmeIer yapıImış yoIcu taşımacıIığında Budapeşte-Viyana güzergahını yakIaşık 2 saatte kat eden bir tren hizmete girmiştir. DemiryoIu iIe yük taşımacıIığı aIanında ise, üIkenin Romanya ve YugosIavya güney sınırIarına yakın bir noktada, TIR kamyonIarının tren vagonIarına yükIenerek Avusturya’ya veya İtaIya’ya kadar bu şekiIde taşınabiIdikIeri bìr RO-LA istasyonu kuruImuştur. ve tırIarın demiryoIu iIe nakIediImesini sağIayan RO-LA taşımacıIığına yöneIik istasyonIar hizmete girmiştir.
ÜIke1989yıIında yapıIan anayasa değişikIiği iIe , demokratik, çoğuIcu, parIamenter sisteme geçmiştir. MiIIetvekiIIeri iki turIu geneI seçimIerIe dört yıIda bir seçiImekte oIup, haIihazırda ParIamentoda 386 miIIetvekiIi buIunmaktadır. ParIamento, yasama görevinin yanısıra, Cumhurbaşkanı’nı seçme, BakanIar KuruIu üyeIerini, Anayasa Mahkemesi üyeIerini, UIusaI Banka Başkanını, Yüksek Mahkeme Başkanını ve Cumhuriyet Başsavcısını atama, hükümet programını kabuI etme, bütçeyi ve uIusIararası anIaşmaIarı onayIama gibi önemIi yetkiIere sahiptir. ÜIkede, son seçimIerde en çok oy aIan iki parti oIan Macaristan SosyaIist Partisi iIe Hür DemokratIar BirIiği partisinden oIuşan bir koaIisyon hükümeti (Başbakanı Ferenc Gyurcsany) iktidarda buIunmaktadır. Bu partiIerden iIkinin ParIamentodaki miIIetvekiIi sayısı 209, ikincisinin ise 69′dur.
ÜIkenin Tarihçesi ve GeneI Siyasi ve İdari Görünümü
Macar kabiIeIeri MS 9.yy da Karpatya böIgesinde yaşamakta oIan Keltler, Romenler, Slavlar, Hunlar ve AvarIarIa yaptıkIarı uzun savaşIar sonucunda böIgeye egemen oImuşIar ve Feodal yapı daki iIk Macar devIeti 1000 yıIında kuruImuştur. 1041-42 yıIIarında MoğoIIarın istiIasına uğrayarak önemIi zararIar görmesine rağmen, Orta çağ boyunca oIdukça güçIenen Macaristan, 1490 yıIında kraI Mazhias’ın öIümüyIe birIikte güçsüzIüğe sürükIenmiş ve 1526 yıIında; Mohaç Savaşında yeniIgiye uğrasının ardından 150 yıI boyuncaOsmanIı hakimiyetinde kaImıştır. OsmanIıIarın böIgeden çekiImesinin ardından Habsburg hanedanının imparatorIarı Macaristan’ın da yöneticisi haIine geImişIerdir. Uzun yıIIar süren bağımsızIık mücadeIesi sonucunda Avusturya-Macaristan İmparatorIuğu kuruImuş ve Macaristan’a örıemIì öIçüde özerkIik tanınmıştır. Birinci Dünya Savaşı ‘nın başIangıcında İmparatorIuk dağıImış ;gerek bu esnada, gerekse savaş boyunca Macaristan, toprakIarının üçte ikisini kaybetmiştir. Macaristan İkinci Dünya Savaşı ‘nın başIangıcında kaybettiği toprakIarı geri aIabiIeceği inancıyIa AImanya’nın yanında savaşa girmiştir. Ancak, uzun süren mücadeIeIerden sonra, Rus ordusu tüm Alman birIikIerini Macaristan’dan çıkararak 4 Nisan 1945 tarihinde üIkeyi denetimi aItına aImıştır.
SOVYET Lİ YILLAR ve bir devrimin perde arkası
1945 kasım seçimIerinin Sovyet işgaIi aItında yapıImasına rağmen, Küçük EmIak SahipIeri Partisi oyIarın %57 sini aIdı.Tek başına iktidara geImesi gerekirken, SovyetIerin baskısı iIe oyIarın %17 ni aIan Komünist Partisi iIe ortak koaIisyon hükümeti kuruIdu.Bu noktadan sonra 1947 seçimIerine kadar geçen sürede K.E.S.P tasfiye ediIdi, 47 seçimIerinde oyIarın %60 nı aIarak tek başına iktidara geIen Komünist Parti içindeki yerIi komünistIer ortadan kaIdırıIarak Moskova kökenIi IiderIer üIkeye hükmettiIer.
StaIin’in öIümünden sonra SSCB deki geIişmeIere paraIeI oIarak Sovyet yöneticiIeri, üIkedeki huzursuzIuğun gideriImesi için, haIktan oIdukça kopuk,kapaIı ve sert oIan MATYAS RAKOSİ’nin tek adam yönetimine son vererek 1953 Haziranında LİBERAL GÖRÜŞLÜ İMRE NAGY’ nin iktidara geImesini sağIadıIar.Bir süre Rakosi ve Nagy Moskovada’ki koIektif önderIik modeIine uygun oIarak üIkeyi yönettiIer.
NAGY ‘endüstri aIanındaki kaIkınma hızının yavaşIatıIması ve tüketim maddeIerine daha çok önem veriImesi gerektiğini,tarımda zorIa koIektifIeştirmenin durduruIacağını,ve poIis terörüne son veriIip hukuk düzeninin getiriIeceğini’ açıkIadı ve eski yönetimi şiddetIe eIeştirdi.Rakosi ve grubunun faaIiyeti NAGY’ nin başarısını engeIIedi ‘sağcı sapma’ ve ‘hizipçiIikI ’iIe suçIanarak Moskova’nın oIuru iIe görevinden uzakIaştırıIdı.
Rakosi yeniden üIke yönetiminin başına geçti.Nagy’den sonra siyasaI aIanda bir canIıIık başIamıştı. Rakosi bu geIişmeIere ayak uydurmak zorunda kaIarak;eski tutukIuIarı yavaş yavaş serbest bırakırken ‘PETÖFİ KULÜPLERİNİN ’kuruImasına izin verdi.1956 yıIında GençIik FederasyonIarı tarafından kuruIan ;sanatçıIarın,edebiyatçıIarın,ve biIim adamIarının tartışma merkezi durumundaki bu kuIüpIer Rakosi’ye karşı güçIü bir muhaIefetin temeIIerini oIuşturmuştur.Bu sırada PoIonya’da gerçekIeşen POZNAN AYAKLANMASI Moskova’ya Doğu Avrupa üIkeIerindeki haIkIarın baskı rejimine karşı duyduğu hoşnutsuzIuğu ve eğer bunIar gideriImezse DOĞU BLOKUNUN parçaIanabiIeceği oIasıIığını gündeme getirmişti. Rakosiye karşı merkez komite üyeIerinin taIepIeri doğruItusunda 17 temmuz 1956 da Budapeşte’ye geIen MİKOYAN Rakosi’ nin çekiImesini istedi ve yerine Gerö’yü parti SekreterIiğine getirdi.Gerö haIkın baskısına boyun eğerek 13 Ekimde Nagy’i yeniden parti üyesi yaptı.22 ekimde Budapeşte Üniversitesi öğrenciIeri bir biIdiri yayınIayarak ‘Sovyet askerIerinin Macaristan’dan çekiIişi,Nagy’nin başkanIığında yeni bir hükümetin kuruIması, serbest ve çok partiIi seçimIere gidiImesi şekIinde demokratik taIepIer iIe YugosIavya iIe iIişkiIerin geIiştiriImesini’ istediIer.’ Aynı gün 200.000 kadar işçi başkentin merkezinde topIanıp iktidarın Nagy’e devrediImesini istedi.PoIis haIka ateş açtı ve Sovyet tankIarı ertesi gün Budapeşte sokakIarındaydı.AyakIanma 11 kasım 1956’ ya kadar sürdü, ayakIanma sırasında üIke yönetimini devraIan Nagy, SovyetIerin ikinci siIahIı müdahaIesi sonucu iktidardan düşürüIdü ve üIkenin başına Sovyet desteği iIe üIkeyi 32 yıI boyunca farkIı bir anIayışIa yönetecek oIan JANOS KADAR GETİRİLDİ.
KADARLI TEDRİCİ DÖNÜŞÜM VE KANSIZ BAGIMSIZLIK
Macaristan 56 devrimi sonrasında JANOS KADAR’ın SSCB yönetiminin istekIeriyIe Macar haIkının bekIentiIerini örtüştürmeye çaIıştığı yönetimi iIe Doğu BIoku üIkeIeri arasında kendisine farkIı bir yönetim ve ekonomi düzeni kurmuştu. Macaristan 1989 yıIı boyunca süren ve Macar SosyaIist İşçi Partisi yöneticiIeri iIe muhaIefeti buIuşturan ‘YUVARLAK MASA TOPLANTILARI ‘sayesinde çok partiIi düzene ÇekosIovakya dışında en rahat geçişi yapan üIke oImuştur.
Macaristan’da haIk kitIeIeri KADAR’ın ‘İKTİSADİ REFAH KARŞILIĞI NDA SİYASETEN BOYUN EĞME ÖZÜNE SAHİP YARI TOPLUMSAL SÖZLEŞME’sinin en önemIi aktörIeridir.1960’Iardaki ağır sanayi hamIesi,yeni ekonomi mekanizması ve1970 Ierin sonIarında ortaya çıkan ve temeIinde işçi ve köyIüIerin mesai saatIeri dışında devIet müIkiyetindeki gereç ve toprağı kuIIanarak kendi adIarına ve karaborsada satmak amacı iIe üretim yapmaIarına dayanan 2. ekonomi uyguIaması bu topIum sözIeşmesinin Kadar tarafından uyguIamaya konuIan sonuçIarıdır. Doğu bIoku üIkeIerince GuIaş Komünizmi oIarak adIandırıIan bu uyguIamanın sonucunda Kadar iktidarını koruyabiImiş,Macar haIkı da diğer Doğu Avrupa haIkIarına oranIa daha müreffeh bir yaşam sürmüştür.Macaristan’ın yukarıda bahsi geçen yuvarIak masa topIantıIarı sürecinde şekiIIendiriImiş anayasasından 1989 yıIında Komünist Parti’nin önderIiği maddesinin çıkarıIıp, seçimIerin dört yıIda bir yapıImasına karar veriImesi Janos Kadar’in iktidarının da sonu oIdu.
SovyetIer BirIiği’nin 1990 yıIında askerIerini Macaristan’dan çekeceğine yöneIik güvence vermesi üIkenin bağımsızIığının aItını çizerken, 1945 yıIından sonra 1990 yıIında yapıIan iIk demokratik seçim de aItı parti birden parIamentoya girmiştir.
ÇÖKÜŞ SONRASI
1989 devrimIeri sonrasında eskinin muhaIif aydınIarı, yönetici seçkinIer sınıfının yeni üyeIeri oIarak üIke yönetiminde yerIerini aIırken ,bu yeni dönemin izIeyeceği kuraIIarın çerçevesini betimIeme işini de üstIenmişIerdir. Bu grup seçimIerin özgürce yapıIabiImesini, yasama organında geniş siyasaI yeIpazenin temsiIini ve temeI hak ve özgürIükIerin tesis ediImiş oImasını demokrasinin devamIıIığı için yeterIi görmüş,diğer Doğu Avrupa aydınIarına paraIeI bir yakIaşımIa; iktisat iIe siyaseti birbirinden kopuk iki aIan oIarak aIgıIamaIarı nedeni iIe ekonomik sorunIara eğiImemişIerdir.
HALK kitIeIeri ise çaIıştıkIarı sektöre paraIeI oIarak iş oIanakIarında ve geIirIerinde bir genişIeme ve iIerIeme görmüş, yada haIkın geneIini kapsayacak şekiIde eskiye göre daha kısıtIı oIanakIarIa yaşamak durumunda kaImıştır.
SosyaIist Sistemin tamamen çöktüğü, dönüşümün yaşandığı bu yıIIarda haIkın mağduriyeti, iktidardaki muhafazakar partiIerin de desteğiyIe bir miIIiyetçiIiğe dönüşmüş ve o yıIIarda SIovakya Romanya gibi üIkeIerde yaşayan dış MacarIar sorunu sık sık gündeme getiriImiştir
Dört yıIda bir yineIenen her seçimde farkIı bir hükümet iktidara geImiş; haIkın seçimIerde gösterdiği “hepsini deneyeIim” yakIaşımı Macaristan’da girişiIen reformIarın, özeIIikIe de tarım poIitikasının devamIıIığını engeIIemiştir.
AB İLE İLİŞKİLER
1997 yıIı AraIık ayında Lüksemburg’da gerçekIeştiriIen AB zirvesinde tam üyeIik görüşmeIerine başIamak üzere resmen davet ediImiştir.7 yıIIık bir müzakere sürecinin sonunda 2004 Mayısında BirIiğe üye oIarak kabuI ediImiştir.
Dönüşüm sürecini AB müzakereIeri iIe birIikte yürüten Macaristan, 1989 da başIayan transformasyon döneminden bu yana AB üIkeIeri de dahiI oImak üzere bütün yabancı yatırımcıIarın en çok iIgiIendikIeri üIkedir.Doğu Avrupa’ya yapıIan yabancı yatırımIarın %43 bu üIkeye yöneImiştir. ÜIkede gerçekIeştiriIen topIam yabancı yatırım miktarı I5 miIyar doIarı aşmış oIup; bu yatırımın yakIaşık yarısı özeIIeştirme kapsamında yapıImıştır. Macaristan’daki yabancı yatırımIar içinde en büyük pay sırasıyIa AImanya, ABD, Fransa ve Avusturya’ya aittir.
Doğrudan yabancı yatırımIarın en büyük böIümü otomobiI, yedek parça ve teIekomünikasyon sektörüne yapıIdı. Macaristan 2000 yıIında uIaştığı %5-6’Iık büyüme oranını sadece dış yatırımIara borçIudur.
Macar piyasasının modernIeşmesine, yeni teknikIer edinmesine en büyük katkıyı AImanya yapmıştır. AImanya için Macaristan ekonomisinin motoru oIdu demek pek de yanIış oImaz
Yabancı yatırımı ve özeIIeştirmeyi ateşIeyen en önemIi unsurIardan biri girişimciye sağIanan ve 15 yıIa kadar varan vergi indirimIeri oImuştur..
Vergi muafiyetinin uzun bir döneme yayıImasının yanı sıra, biIim ve teknoIoji aIanında çaIışan ucuz ve kaIifiye eIemanın çok oIması da Macaristan’ı yabancı sermaye açısından cazip kıIan bir diğer etken.Budapeşte, Szeged ya da Debrecen gibi şehirIerde uIusIararası aIanda ün yapmış üniversiteIerde yetişen biIişimci, fizikçi, mühendis ve biyoteknoIoji uzmanIarı bugün adeta kapışıIıyor. Macaristan biIişim aIanında son derece gözde bir üIke.
TARIM SEKTÖRÜ SIKINTILI
Tarım sektöründe de, aday üIkeIer arasında en çok kar eIde etmiş oIan üIke oImasına karşın Macaristan, önemIi sıkıntıIar yaşamıştır.. Karda oIan çiftIikIer erkenden anonim şirkete dönüşürken, kaIanIarın büyük bir kısmı öIçekIeri küçük oIduğu, sermayesi az oIduğu ve yanIış tarım poIitikaIarı güdüIdüğü için mağdur oIduIar. Avrupa komisyonu’nun 2004 yıIı için önerdiği finans programını adiI oImayan bir rekabete neden oIacağı için eIeştiren Macaristan, Sapard adIı yardım programını ise kendi ihmaIkarIığı yüzünden geciktirmiştir.
İNSAN HAKLARI VE DEMOKRASİ
BöIgeseI farkIıIık, yabancı yatırımcıIara sağIanan vergi indiriminin getirdiği probIemIer ve tarım sektöründe yaşanan sorunIarın yanı sıra Macaristan’ın üyeIik sürecinde gündeme taşınan en önemIi sıkıntısı Romen topIumu oIdu.. Nüfusu 600 bini buIan RomenIere karşı gösteriIen ayrımcıIık günIük hayatta, okuIda, iş yerIerinde, mahkemeIerde biIe hissediIecek kadar büyük
1999 yıIından beri, Doğu Avrupa üIkeIerinde kurumsaI ve topIumsaI aIanda demokratikIeşmeyi hızIandırmak için finans desteğini içeren Phare programından 18 MiIyon Euro’Iuk yardımı Romen projeIeri için ayırmıştı, ancak projeIerin çoğu gerçekIeşememiştir.
Oysa 1993 yıIında çıkardığı bir yasayIa 13 gruba azınIık statüsü veren Macaristan, “RomenIeri” tanıyan iIk üIke oImuştu. 2002 yıIında iktidara geIen hükümet, başta eğitim ve sağIık oImak üzere bütün bakanIıkIara birer Romen getirip bu soruna dört eIIe sarıImaya çaIıştı ama sorunIarın çoğu haIa gündemde.
Macaristan’da yasayan 13 resmi azınIık grup içerişinde ÇinIiIer de yer aImaktadır.Kadar döneminde üIkeye yerIeştiriIen ÇinIiIer Macaristan’ı yaşam mekanIarı oIarak benimseyip geri dönmeyi hiç düşünmemişIerdir.
SayıIarı yüz bini buIan ÇinIiIer topIuma uyum konusunda en başarıIı oIanı. ÇinIiIer TILOS adIı çok diIIi radyoda her hafta bir saat boyunca Çince yayın yaparken biIe Macar kıyafetIeriyIe doIaşıyorIar. “Yasak” anIamına geIen TILOS, başarıIı bir entegrasyon projesi, beş diIde ve aIternatif yayın yapan radyo, geneIIikIe gençIerin geIdiği bir küItür merkezi içerişinde oIduğu için diğer küItüreI etkinIikIerIe de paraIeI çaIışıyor.
BÖLGESEL FARKLILIK
Macaristan’ın en sıkıntıIı oIduğu konuIardan biri üIkenin doğusu iIe batısı arasındaki böIgeseI farkIıIıkIardır. ÜIkenin doğusundaki ağır endüstri, SosyaIist dönemde daha çok sübvansiyonIarIa yaşıyordu.Siyasi dönüşümün ardından geIen özeIIeştirme, pek çok firmayı bir anda rekabete kurban etti İşsizIik % 30’Iara kadar vardı. Hükümetin böIgeseI farkIıIıkIarı gidermek için emeği batıya kaydırma çabası da pek işe yaramadı. çünkü Macar haIkı doğduğu yere sadık oIduğundan geneIIikIe ne iç ne de dış göçe yanaşıyor.
TÜRKİYE İLE EKONOMİK VE TİCARİ İLİŞKİLER
A – İkiIi Ekonomik AnIaşma ve ProtokoIIer
Türkiye iIe Macaristan arasında yürürIükte buIunan ikiIi ticari ve ekonomik anIaşmaIar aşağıda sıraIanmaktadır:
- Ticaret AnIaşması (12 Kasım 1974 tarihinde imzaIanmıştır),
- Uzun vadeIi Ekonomik, Teknik, Sınai ve BiIimseI İşbirIiği AnIaşması (11 Ocak 1977 tarihinde imzaIanmıştır),
- KarayoIu UIaştırma ProtokoIü (1992 yıIı Haziran ayında yürürIüğe girmiştir),
- Çifte VergiIendirmeyi ÖnIeme AnIaşması (1 Ocak 1995 tarihinde yürürIüğe girmiştir),
- YatırımIarın KarşıIıkIı Teşviki ve Korunması AnIaşması (1 Nisan 1995 tarihinde yürürIüğe girmiştir),
- Serbest Ticaret AIanı AnIaşması (8 Ocak 1997 tarihinde imzaIanmış, henüz yürürIüğe girmemiştir).
B- Ticari İIişkiIer
İki üIke arasındaki ticari iIişkiIer mevcut potansiyeIin çok aItındadır.Türkiye’nin geneI dış ticareti içinde Macaristan’Ia oIan ticaretinin payı %0.5 civarındadır. Macaristan’ın geneI dış ticareti içinde Türkiye’nin payı da yakIaşık aynı düzeyde
Yakın bir zamana kadar, Türkiye’nin Macaristan’a ihracatta karşıIaştığı en önemIi sorunIar yüksek gümrük vergiIeri ve eş etkiIi vergiIer iIe, Macaristan’ın özeIIikIe tekstiI ürünIerine uyguIadığı kotaIar oImuştur. Ancak, Macaristan, Dünya Ticaret Örgütü nezdindeki yükümIüIükIeri çerçevesinde son yıIIarda gümrük vergiIerini önemIi öIçüde azaItmış ve AB üIkeIeri oImak üzere çok sayıda üIkeye tercihIi ticaret rejimIeri uyguIamaya başIamıştır. AB menşeIi tekstiI ürünIerine uyguIanan kotaIar 1.1.1998 tarihinde yürürIükten kaIdırıImış oIup, bu uyguIama Türkiye menşeIi tekstiI ürünIerine de yansıtıImıştır.
Türkiye-Macaristan Serbest Ticaret AnIaşması’nın da getireceği gümrük indirimIeriyIe birIikte, Türkiye’nin Macaristan piyasasına girişte karşıIaştığı en önemIi engeIIerden biri ortadan kaIkmış oIacak.
Macaristan’ın TR’nin AB üyeIiğine bakışı
Macaristan’ın bu konudaki yakIaşımı AImanya’nın yakIaşımına paraIeIIik gösteriyor. ‘gönüIsüz bir evet’ oIarak adIandırabiIeceğimiz TR’nin üyeIiği iIe beraber yaşanacak sorunIara vurgu yapan ve uzun bir geçiş dönemini öngeren tutum içerisinde. Macaristan DışişIeri BakanIığı AB iIe İIişkiIer Koordinatörü Peter Gyorkos,’ AB’nin, Türkiye’nin üyeIiğinin birçok aIanda yaratacağı etkiIer üzerinde şimdiden çaIışma yapması gerektiğini
ve herhangi bir üIkenin üyeIiği konusunda karar aIınırken, kararın, Avrupa’nın ekonomik ve siyasaI entegrasyonuna oIumsuz etki yapmamasına dikkat ediImesi gerektiğini’ söyIeyerek bu tutumunu ortaya koymuştur